door Jan Schils en Peter-Vincent Schuld

Brussel, 15 oktober

De begrotingsplannen van de Europese Commissie, die een ongekende hoogte kennen, roepen vragen en kritiek op. De plannen zijn ook wat aan de megalomane kant. De EU-toezichthouder, de Europese Rekenkamer, waarschuwt voor de schuldenlast van de Europese Unie, waarvan de rekening uiteindelijk bij de belastingbetaler terechtkomt. Er zijn bij verdrag begrotingsafspraken overeengekomen waar de lidstaten zich aan moeten houden, de 3 procent-regeling.  Maar Commissievoorzitter Ursula Von der Leyen veegt daar voor wat betreft het eigen budget voor de Europese Commissie haar voeten aan en lijkt haar eigen begroting zo flexibel de hoogte in te willen jagen net zo rekbaar als Lange Jan alias Langnek in de Efteling zijn nek kan uitsteken. Ursula is gek op politieke sprookjes.

Vooral haar poging om middels een ingewikkelde constructie het Gemeenschappelijk Europees Landbouwbeleid (GLB) niet meer via de EU-begroting te financieren maar uit een nog op richten fonds, heeft veel kwaad bloed gezet in verschillende Europese hoofdsteden en bij de Europese (COPA / COGECA) en nationale boerenorganisaties in Europa. In veler ogen komt dit voorstel neer op een afschaffing (moedwillige vernietiging) van het GLB.

Pijnlijk onderdeel van de financiële plannen van Von der Leyen is dan ook haar voorgenomen aanslag op het GLB.  Ooit bedacht en ingevoerd, door de Nederlandse verzetsstrijder, boer in hart en nieren, maar ook PvdA prominent, Sicco Mansholt. Mansholt maakte naam in de Nederlandse politiek als landbouwspecialist in de eerste naoorlogse regering van “Nationale Eenheid”.  Daarna klom hij op tot Europees commissaris voor Landbouw om  nadien de eerste en tot nog toe laatste Nederlandse voorzitter van de Europese Commissie te worden. Dat was in de vroege jaren 70 van de vorige eeuw. Mansholt en niemand anders was de grondlegger van het GLB.

Maar alles waar Europa op gebouwd is, lijkt ten prooi te vallen aan de  sloophamer die Von der Leyen maar  iets te graag vasthoudt. De vraag rijst of de politici, die actief zijn in en rond de Europese Unie, anno 2026 nog wel weten waar het ooit over ging. Stabiliteit, samenwerking en niet in de laatste plaats het voorkomen van gewapende conflicten tussen landen, die Europa na de Tweede Wereldoorlog weer op de been hielpen. 

Maar Von der Leyen lijkt  het gemeenschappelijk EU-landbouwbeleid de facto af te schaffen door het te vervangen door- en onder te brengen in een breed Nationaal en Regionaal Partnerschap Fonds van om te beginnen 865 miljard euro met een mogelijkheid tot uitloop (gesproken wordt van 1000 miljard euro in een latere fase).

En nu komt de adder onder het gras: Deze zak geld is niet alleen bedoeld voor landbouwuitgaven. De Commissie krijgt – als dit feest doorgaat – ook de bevoegdheid om “flexibel” met dit Fonds om te gaan door middelen te verschuiven naar andere beleidsdoeleinden en daarvoor strategische prioriteiten te hanteren, m.a.w. naar versterking van het concurrentievermogen van de EU, naar andere economische doeleinden, maar ook naar defensie en verdere steun aan Oekraïne.

Collega Jan Schils, de hoofd-auteur van dit verhaal, heeft de hel van de oorlogsjaren aan den lijve meegemaakt. Mede-auteur Peter is van de generatie zo’n 24 jaar  na de oorlog, wiens ouders ook de hel aan den lijve ondervonden. Voor de generaties na die van Jan en Peter, is de Tweede Wereldoorlog een “ver-van mijn-bedshow”. De verhalen van verdriet, vlucht, moord, bombardementen en nog meer leed hebben de generaties na die van Jan en Peter niet meegemaakt of niet uit eerste hand meegekregen. Beide collega’s hebben ook bewust de Koude Oorlog tussen Oost en West meegemaakt.

De kakofonie in  “Brussel” van Commissie, Parlement en Raad is van een ondraaglijk intellectuele leegte en geeft ruimte aan geschiedvervalsing, gebrekkige algemene en historische kennis en op drijfzand gebouwde narratieven. Daar zit het gevaar van de Europese hedendaagse onbescheidenheid met alle politieke rampspoed voor de burgers tot gevolg. 

De oorlog in Oekraïne is inmiddels een zeer complex probleem geworden. Er lijkt zich een status quo af te tekenen, waarbij de eerste constante factor het verlies aan mensenlevens is. De tweede constante factor in een enorme stroom van financiële middelen naar Oekraïne waarvoor het maatschappelijk draagvlak van de bevolking van de Europese lidstaten aan het afkalven is. Iets wat Rusland strategisch gezien gebruikt als een psychologisch drukmiddel om haar doelen te bereiken. Het spanningsveld tussen Moskou en Brussel lijkt steeds intenser en daarmee kostbaarder te worden qua geld en mensenlevens. 

Los daarvan ligt het voorstel voor een “Herbewapeningsplan voor Europa” op de tafel (niet in een bureaulade) van Ursula Von der Leyen klaar ter waarde van 800 miljard euro (dus ook voor defensie). Rusland wordt daarbij opgevoerd al enige realistische dreiging, maar Iran is militair gezien ook niet te onderschatten. Al wordt daar weinig over gezegd. En als klap op de vuurpijl wordt binnen het meerjarenbegrotingsvoorstel 2028-2034 nog een apart “Global Europe Fonds” achter de hand gehouden, waarin 100 miljard euro exclusief voor (alweer) Oekraïne bestemd is als aansluiting op de al drie jaar lopende korte termijn steunprogramma’s (vooral leningen van tientallen miljarden euro voor luchtverdedigingsapparatuur, drones en munitie).

Het is precies over de besteding van de miljarden uit genoemde steunprogramma’s dat er in Brussel en andere EU-hoofdsteden geregeld  berichten over corruptie tot in de naaste omgeving van president Zelensky opduiken. Hierbij is een kanttekening wel op zijn plaats. Ja, er is corruptie in Oekraïne. Maar de Oekraïense-, in corruptiebestrijding gespecialiseerde opsporingsdiensten verrichten regelmatig aanhoudingen tot op het hoogste niveau. Dat is natuurlijk een goede zaak naar tegelijkertijd ook bijzonder zorgwekkend. 

Maar informatie naar buiten laten komen of zelfs delen over waar elke euro exact aan besteed is en zal worden geeft het Kremlin weer te veel informatie. Toch zou meer toezicht op de besteding van de centjes van de Europese belastingbetaler wel op zijn plaats zijn. Maar de medaille heeft nog een kant. Het is oorlog en geleverde munitie wordt verschoten en geleverd materieel valt natuurlijk ook ten prooi aan Russische vernietiging. Wat rest is schroot, weliswaar met een restwaarde. 

Rusland

Voormalig secretaris-generaal van de NAVO Jaap de Hoop Scheffer heeft de inschattingsfout toegegeven dat hij de woorden van Poetin gedurende een NAVO-top in Boekarest onvoldoende gewicht heeft gegeven. Rusland eist haar positie in Europa en de wereld op zoals zij deze had gedurende de tijd van de tsaren en nadien als de Sovjet-Unie. Rusland was en is al van oudsher een grootmacht op het Europese continent waar we na de val van de muur onzorgvuldig mee zijn omgegaan. Dat vergoelijkt op geen enkele manier de wandaden van Rusland in Oekraïne.  Je kunt het vergelijken door Rusland na de Koude Oorlog te zien als een lid van de familie, die we samen het Europees Continent noemen en aanhoudend gekleineerd werd of “niet mee mocht doen bij het spelen”. Dan creëer je gefrustreerd gedrag en als deze parallel gaat lopen met de Russische oude militaire en paramilitaire doctrine, dan heb je een probleem. Von der Leyen heeft met haar uitlatingen, waarover ze kennelijk vaak niet nadenkt de communicatieve relaties met Rusland zodanig verziekt dat ze niet eens meer met elkaar willen spreken. Erger nog, alle diplomatieke deuren zijn dichtgegooid. Von der Leyen staat te bokken, Poetin idem. Wie lijden er? De burgers. Daarom is de dieseldeal die Trump met Rusland sloot, wellicht een vorm van smeerolie om toch de deuren niet helemaal dicht te smijten.

Je moet in het geopolitieke verhaal van vandaag soms principes plaats laten maken voor de wetten van de pragmatische werking.  Nu lijkt het erop alsof  Von der Leyen alleen nog tot een dialoog met Vladimir  bereid is op het moment dat Poetin zijn spreekwoordelijke galgenmaal krijgt. Juist omdat er geen ideologische oorlog gaande is, maar louter een territoriaal conflict, moeten we de Oekraïense, de Russische bevolking en de bevolking van de Europese Unie beschermen tegen het haantjesgedrag van Von der Leyen. Poetin, is, als zijn gezondheid het toelaat, een constante factor binnen het spel. Ursula von der Leyen loopt tegen het einde van haar houdbaarheidsdatum aan en Volodomir Zelensky lijkt zich in een ontkennende fase te zitten waarin hij zijn oorlogsvermoeidheid onderschat. De man heeft moedig standgehouden, maar zijn spreekwoordelijke batterijen lijken even zo spreekwoordelijk versneld leeg te lopen en dat is eveneens zorgwekkend. De kans op politieke fouten wordt dan groter.

Er bestaat geen twijfel, Russische agressie middels hybride-oorlogsvoering in ons deel van Europa is onacceptabel, maar de reacties moeten proportioneel zijn. Je gaat geen Russische stad bombarderen omdat er een drone met wat Semtex (kneedbare explosieven) is gevonden bij een Oekraïens Antonov op de Duitse luchthaven van Leipzig.

Ook de drone-aanvallen op schepen voor de kust van Bulgarije op de Zwarte Zee, komen niet voor een represaille in aanmerking. We zullen dus echt ons maximaal incasseringsvermogen aan de dag moeten leggen, en zoeken naar een diplomatieke oplossing waarbij ook de Europese Unie nog eens in de spiegel moet aankijken.

Landbouw

Begrijpelijk dat de onheilspellende voorstellen van de Europese Commissie grote onrust veroorzaken onder de boeren in Nederland, de rest van Europa en tot nu toe door 17 EU-lidstaten werden verworpen. Nederland en Duitsland daarentegen steunen de Commissie niet alleen, ze willen nog meer bezuinigen, vooral op de landbouwsubsidies. 

Frankrijk verzet zich met hand en tand tegen de voorstellen van de Europese Commissie. Zweden. Finland, Denemarken en Oostenrijk lijken ook de landbouwsubsidies te willen uitkleden. Maar Frankrijk zal, zo het er nu uitziet niet aarzelen op een veto in de strijd te gooien om het GLB te behouden.

Het valt tegen dat er in Frankrijk, zover wij weten, nergens een standbeeld is geplaatst ter ere van de grondlegger van het GLB, de eerder genoemde Sicco Mansholt, terwijl Frankrijk toch haar helden eert en voor Frankrijk is Mansholt, ondanks dat de goede man reeds geruime tijd is overleden, toch echt een held, en zeker voor de boeren. 

Maar is dat bezuinigen op de landbouw nu wel zo verstandig? Wordt er ook gedacht aan de voedselzekerheid vanuit cyberperspectief. Zijn onze landbouwbedrijven wel weerbaar?  juist op momenten dat voedselvoorziening binnen enkele uren kan omslaan in absolute schaarste door de cyberaanvallen op supermarktketen Albert Heijn en op de koelsystemen van Franse supermarkten zoals Intermarche.  Het heeft er alle schijn van dat de Europese Commissie niet in staat is om in breder opzicht adequaat met risico’s om te gaan zodat we grotere kans lopen om elke uur van de dag aan crisismanagement te moeten doen. De Europese Commissie zou er beter aan doen om te laten zien dat het belang en de veiligheid van de burgers van de Europese Unie als absolute prioriteit heeft en zich verre houdt van geldverslindende en ideologisch geïnspireerde waanbeelden. 

Foto: © Peter-Vincent Schuld

Waarover nu concreet wordt onderhandeld de komende dagen en weken is het Commissievoorstel over de meerjarenbegroting 2028-2034. Bij de landbouw gaat het om een verlaging van 20 procent van het totale budget tot 294 miljard euro en het opgaan van het Europees landbouwbudget in het Nationaal en Regionaal Partnerschap Fonds, dat (voorlopig) geen meerderheid van EU-landbouwministers achter zich heeft gekregen. Ook al heeft Von der Leyen hen om het verzet te breken, alsnog een wortel voorgehouden in de vorm van een belofte dat zij bereid is om buiten de begroting om minimaal 400 miljard euro aan noodsteun gereed te houden. 

“Ursula’s Waterloo ?

Foto: © Peter-Vincent Schuld

Op de topconferentie van Europese regeringsleiders en staatshoofden vandaag en morgen (15 en 16/10) in Brussel zal de EU-meerjarenbegroting in ieder geval ter sprake komen, al was het alleen maar in de wandelgangen. Maar tot meer dan een aansporing om een stevig compromis te bereiken, zal het voorlopig niet komen. Toch lijkt de conclusie bewaarheid te worden, dat de EU-leiders Von der Leyen niet zover tegemoet zullen komen om haar plannen om het GLB om zeep te helpen, te verwezenlijken. Vooral Franse diplomaten in Brussel reageerden scherp en mogelijk ook profetisch door openlijk de vraag te stellen of Von der Leyen in de overmoed, die zij de laatste jaren ten toon spreidt, “deze keer niet een brug te ver is gegaan en dat dit koppig en eigenzinnig optreden niet haar Waterloo dreigt te worden…”