Leidende foto: Friese runderen in Hollands landschap

Foto: © Jan Sibon / Schuld

door Koos van Houdt

Als we willen blijven eten, dan moet ook Europees de landbouw overeind blijven. De problemen rond de bijdrage van voldoende voedsel uit Oekraïne maken dat eens te meer duidelijk. Het stikstofslot in Nederland kan er juridisch gezien alleen af wanneer ook in eigen land wordt voldaan aan de wettelijke regels van het Europese landbouwbeleid. En daar zit ‘m nou net de kneep.

Vorige week dinsdag spraken de Europese ministers van landbouw elkaar weer over de komende Europese meerjarenbegroting en de spelregels, die tussen de jaren 2028 en 2034 gelden voor het Europese landbouwbeleid. Over een maand stelt de landbouwraad deze spelregels definitief vast. Daarna is het wachten op besluiten van de regeringsleiders in de Europese Raad over alles wat daarmee te maken heeft. Die worden voorlopig in december verwacht.

Voor de liefhebbers van het landbouwbeleid wordt er nog gestoeid op technisch niet onbelangrijke details. Sinds de vorige ronde voor een nieuw Europees landbouwbeleid, is het mogelijk dat er nationale invloed kan zijn op de uitvoering ervan. Maar die afspraken zijn vastgelegd in een bindend Nationaal Strategisch Plan. In 2023 werd zo officieel vastgelegd, tussen de Commissie en het kabinet, dat Nederland niet langer kon profiteren van het geitenpaadje inzake het uitrijden van mest. Het voorrecht bleek een voorrecht en geen recht. De gevolgen zijn pijnlijk, maar verdwijnen niet

De hoofdlijn blijft dat de spelregels voor de hele Europese Unie gelijk gehouden worden. Inkomenssteun voor boeren is gekoppeld aan hun bijdragen aan natuurherstel en het zo schoon mogelijk houden van het beschikbare grond- en oppervlaktewater. Er is geen sprake van dat voor ons land afzonderlijk versoepeling kan worden overwogen van de normen voor de uitstoot van stikstof. De Europese interne markt is nu eenmaal wat die is. Gelijke spelregels voor iedereen. Zo geldt dat al vele tientallen jaren.

Wel wordt er nog druk onderhandeld over een versterking van de Europese bijdragen aan het overdragen van landbouwbedrijven aan een jongere generatie. Daarin verschillen de wensen in Nederland niet veel van die in andere Europese lidstaten. Nederland steunt dat punt en dat vertaalt zich in eigen land in het constructieve overleg dat het Nederlands Agrarisch Jongeren Kontakt naast de LTO voert met het kabinet over onder meer het stikstofslot.

In de geannoteerde agenda, dat is de beleidsnotitie van minister Van Essen (Landbouw) aan de Tweede Kamer over de Landbouwberaad, komt nog een ander punt naar voren. De Nederlandse regering steunt de Commissie in het voorstel om voortaan de subsidies voor de landbouw en het Europese regionale beleid op te nemen in een zogenaamde Nationale Enveloppe. De verdeling vindt dan niet meer rechtstreeks vanuit Brussel plaats. Dat scheelt in het jaarlijks afwezig blijven van goedkeuring voor de Europese uitgaven door de Europese Rekenkamer.
Maar er zit een andere kant aan dat voorstel. De Nederlandse provincies en gemeenten hebben dat haarscherp in beeld, bleek eerder dit jaar. Vooral het rechtstreekse overleg tussen gedecentraliseerde overheden en de Commissie wordt daardoor geraakt. De macht van de regio’s verschuift erdoor naar de nationale overheid. Dat vindt het Nederlandse kabinet in Den Haag niet erg. Daar zijn de regio’s niet erg geliefd in het beleid.

Maar in veel andere lidstaten ligt dat anders. Duitsland, Spanje, Italië en België kennen van ouds de kracht van regionale overheden. Die willen die rechtstreekse verbinding tussen regionale en Europese bestuurslaag graag in stand houden. Die onderhandeling is nog lang niet beslist.
Maar de in politieke nood verkerende Duitse bondskanselier Friedrich Merz ziet er een kans in om de aloude verdeling van het geld in de Europese Unie te veranderen. Als er meer geld naar nieuwe zaken moet, zoals de verdediging van Oekraïne en de Europese bijdragen aan de NAVO, dan kan er wel bezuinigd worden op de hoge uitgaven voor landbouw en voor regionaal beleid. Daar wordt in min of meer gelijke porties twee keer een derde van de totale Europese begroting aan uitgegeven.
Ook dat lijkt echter het achter de wagen spannen van een paard te zijn. We moeten twijfelen aan een gezonde verdeling van het voedsel op de wereld nu Rusland niet meer aan exporteren van graan toekomt en ook probeert de bijdrage daaraan van Oekraïne te boycotten. Daardoor springt het grote belang van het Europese gemeenschappelijke landbouwbeleid weer in het oog. Hoogleraar geopolitiek beleid Jaap de Hoop Scheffer aan de Rijksuniversiteit Leiden, ook voormalig secretaris-generaal van de NAVO, heeft ons daarvoor de afgelopen dagen ook gewaarschuwd. Het is aan de regeringsleiders op dit punt politiek wijze besluiten te nemen.