Door Koos van Houdt

Leidende foto: © Peter-Vincent Schuld, Friese vlag op molen in Dokkum

Wordt het Europese regionale beleid in Friesland binnen een paar jaar onzichtbaar? Friese regionale bestuurders en een vertegenwoordiger van lobbyorganisatie EuropaPact in Leeuwarden waarschuwden daar onlangs voor bij Omrop Fryslân. Aanleiding is het voorstel van de Europese Commissie voor de nieuwe meerjarenbegroting 2028-2034.

In dat voorstel worden een groot aantal bestaande regelingen op een andere leest geschoeid. Het regionale beleid en het gemeenschappelijke landbouwbeleid krijgen dan alleen nog geld via een zogenaamde ‘nationale enveloppe’. De rijksoverheid gaat dan de besteding ervan bepalen, zo is de vrees bij bestuurders van provincies en gemeenten. Het zou in strijd zijn met de Europese afspraak dat beleid zo dicht mogelijk bij de burgers wordt gemaakt.

Het Europese Comité van de Regio’s is een min of meer onzichtbare loot aan de stam van de Europese instellingen in Brussel. Als adviserend orgaan heeft het geen macht, hun invloed lijkt gering. Het is wel het orgaan waar regionale bestuurders uit alle lidstaten het denkwerk over het regionale beleid verrichten.

Er zit wel een weeffout in dat Comité. Het is een speeltuin voor de dagelijkse bestuurders van provincies en gemeenten. De gekozen leden van provinciale staten en gemeenteraden laten het opvallend afweten. In de lopende onderhandelingen over nieuwe colleges zou daarom ‘Europees beleid’ een vast agendapunt moeten zijn. Want door het regionale beleid komen Europese pegels en regels heel dichtbij de politiek in provincies en gemeenten.
De bezinning op het Europese regionale beleid is de afgelopen weken in een stroomversnelling terecht gekomen. Dat komt omdat in de Europese Unie de onderhandelingen lopen over die nieuwe meerjarenbegroting. In deze fase van de onderhandelingen is ook het regionale beleid daarbij flink aan de orde.

De voorstellen van de Europese Commissie bevatten een paar aandacht trekkende veranderingen. De gedachte om voor het regionale beleid ‘nationale enveloppes’ te vullen, heeft de schrik er goed ingebracht bij de regionale en lokale overheden. Vooral in lidstaat Nederland. Want hier heerst op de Haagse departementen de gedachte dat alles wat goed is voor het hele land, vooral in de Haagse kantoorkolossen bedacht en geregeld moet worden. Want Nederland is toch een ‘eenheidsstaat’?
In de leerboekjes staatsrecht staat echter dat het in ons land gaat om een ‘gedecentraliseerde’ eenheidsstaat. Gemeenten en provincies hebben voor een deel ‘autonomie’. Daardoor is het al meer dan dertig jaar een gevoelig thema, juist bij de onderhandelingen over de Europese meerjarenbegroting. In 2004 leidde dat zelfs tot de dreiging van een rechtszaak door de regionale overheden tegen de Staat. Zeer tegen zijn zin, bond de toenmalige Nederlandse staatssecretaris voor Europese zaken in. Er kwam ook voor Nederland geld beschikbaar voor regionaal beleid.
De relatief rijke Nederlandse regio’s krijgen niet heel veel geld uit de Europese pot. Maar
provincies en gemeenten hebben geleerd optimaal gebruik te maken van deze schaarse middelen voor de belangen van de eigen regio. Dreigt die eigen bevoegdheid nu ondergraven te worden, zoals in de twaalf Nederlandse Provinciehuizen wordt gevreesd?

Eind vorige week verscheen een uitvoerig advies van deskundigen van de in Brussel gevestigde onafhankelijke denktank Bruegel. Leesvoer voor de provinciale ambtenaren! Het advies is op dit punt geruststellend voor provincies en gemeenten. Er bestaat sinds 2014 een Europese richtlijn waarin de positie van de decentrale overheden in het regionale beleid is vastgelegd. Weinig aanleiding om daaraan te tornen, aldus dit rapport.

Spannender wordt het als het gaat om de inhoud. De Commissie stelt een sterke vereenvoudiging voor van het aantal regelingen, die in de regio tot financiële ondersteuning kunnen leiden. Bruegel juicht dat toe. Oude weeffouten in het gemeenschappelijk landbouwbeleid, waarvan grootgrondbezitters profiteren, kunnen zo beter bestreden worden. Maar ook kan het beleid door de Commissie eenvoudiger worden aangepast, wanneer de omstandigheden veranderen.
Als voorbeeld: vorige week is in het huidige programma 11 miljard euro die ongebruikt dreigden te blijven, toegevoegd aan verdere versterking van de Europese defensie-industrie. Regionaal beleid wordt zo een optelsom van allerlei potjes, die nu nog afzonderlijk en met ieder afzonderlijke spelregels worden uitgevoerd. Veel extra ambtelijk werk.

Hier komt het Europees Comité van de Regio’s weer naar voren. Niet op één hoop vegen, schrijft men. Er dreigen daardoor bezuinigingen op belangrijke regionale projecten en ontwikkelingen. Grote kans dat een meerderheid in het Europees Parlement dit advies zal overnemen. Dat heeft een mede-beslissende stem over deze spelregels. Niettemin zou het voor provincies schelen om voor hun eigen Omgevingsplannen ook alles overspannend te kunnen werken. Zo kunnen bij voorbeeld nieuwe ontwikkelingen rond defensie er een plekje in krijgen. Alles met elkaar, regionale overheden zullen niet weggespeeld worden.