door Koos van Houdt (met beperkte bijdrage Peter-Vincent Schuld)

Leidende foto: Bord dat de richting “Buitenland” aangeeft in de Rupelstreek, België

Foto: © Christel Dubos

Het leek goed te komen, toen Michel Barnier in april 2004 de Europese Commissie verliet en in Parijs Minister van Buitenlandse zaken werd. Hij had een jaar eerder de debatten in de Europese Conventie op 7 februari 2003 mee gevoerd. Hij wist dat zijn eigen lidstaat Frankrijk wel eens wat arrogant was op het gebied van het Europese buitenlandse beleid. Dat wilde hij veranderen. Maar zijn periode als minister bleek niet lang genoeg.

Waarom hieraan herinnerd? Opnieuw poogt de Amerikaanse administratie op eigen houtje een soort van vrede bij elkaar te praten in de oorlog die Rusland voert tegen Oekraïne. Opnieuw staat de Europese Unie opvallend aan de zijlijn. Opnieuw werden afgelopen week in Ierland pogingen gedaan de afspraken van de Europese Conventie om te toveren tot een betrouwbare organisatie voor het Europese buitenlandse beleid.

Niet voor het eerst werd daarbij duidelijk dat voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie niet hetzelfde wil als Hoge vertegenwoordiger Kaja Kallas. Een missie van de nieuwe topambtenaar Kajsa Ollongren (oud-minister in Nederland) langs de hoofdsteden om tot een nieuw concreet voorstel te komen, werd in Ierland gedwarsboomd door een andere insteek van elf lidstaten, waaronder Duitsland, Frankrijk en Nederland. Over de inhoud van een Europees buitenlands beleid bestaat nauwelijks verschil van mening. Er is vooral sprake van structurele onenigheid over de vorm en organisatie.

Die onenigheid gaat terug op de eerste vijf jaren na de eeuwwisseling. Er moest wat gebeuren. Daarvoor was er ook toen teveel aan de hand in de geopolitieke werkelijkheid. Maar de oplossing was halfslachtig. In een boekje uit 2005, waarin ik reflecteerde op de uitkomsten van de Europese Conventie, nam ik een hoofdstuk hierover op onder de titel ‘De dubbele Patten in het buitenlands beleid’. Uiteraard was dat met een knipoog naar de Nederlandse uitdrukking “dubbele petten”. Iedereen weet dat wanneer dat wordt ingebouwd, dit vroeger of later zal leiden tot onenigheden, zelfs mogelijk ruzies en uiteindelijk volstrekte machteloosheid. Ook als iedereen goede wil toont.
Die goede wil was er aanvankelijk voldoende.

Toen het eerste team van hoofdrolspelers Javier Solana (oud-minister van Buitenlandse zaken in Spanje) en Chris Patten (namens het Verenigd Koninkrijk lid van de Europese Commissie voor buitenlandse aangelegenheden) aantrad, gingen ze op hun eerste dag op kantoor gelijk samen lunchen. Ze lieten na afloop weten dat ze “alles gemeenschappelijk” zouden doen. Aanvankelijk had de halfslachtigheid dus succes. De problemen rond de ‘dubbele Patten’ verdwenen naar de achtergrond.

Bij de voorbereiding van dat boekje sprak ik met een toenmalige Nederlandse hoofdrolspeler, die in de uitvoering van alle nieuwe plannen een functie had gekregen op een hoge ambtelijke post bij de Europese Raad. Hij zei toen letterlijk tegen me: “Geen enkele lidstaat was bereid het buitenlands beleid geheel in handen te leggen van de Europese Commissie. Toch zag men wel in dat de situatie met de ‘dubbele Patten’ niet goed werkt. De tussenoplossing werd om beide functies door dezelfde persoon te laten vervullen”.

Die benoeming is nu vier keer geweest. De benoemde persoon blijkt steeds volop in de wind te staan. Kaja Kallas merkt dat, doordat zij ook lid is van de Commissie en daar de stevige wind in de nek voelt van voorzitter Ursula von der Leyen. Mijn toenmalige, zeer deskundige gespreksgenoot: “Toch kleven aan de nieuwe opzet risico’s. Tussen een Europese minister van Buitenlandse zaken, de voorzitter van de Europese Raad en de voorzitter van de Europese Commissie kunnen fricties ontstaan. Dat is het onvermijdelijke gevolg van de beslissing van de lidstaten”. Extra complicatie: Er is ook de functie van een politiek sterke voorzitter van de Europese Raad. De huidige voorzitter, Antonio Costa, is deze weken ook bezig langs alle hoofdsteden van de lidstaten te trekken.

Inhoudelijk is de Europese Unie op hoofdzaken redelijk eensgezind. Oekraïne kan nog steeds rekenen op veel noodzakelijke Europese solidariteit. Over het Midden-Oosten is minder overeenstemming. Maar de Duitse bondskanselier Friedrich Merz trekt wellicht toch conclusies nu de AfD in Saksen-Anhalt zo’n duidelijke waarschuwing afgeeft. De visie op een tweestaten-oplossing voor Israël en de Palestijnen wordt ogenschijnlijk door alle lidstaten gedeeld.

(een kanttekening door Peter-Vincent Schuld)

Maar bijvoorbeeld op dit onderwerp wringt een schoentje. Wat niet openlijk gezegd wordt is dat op diverse ministeries van Buitenlandse Zaken en bij geopolitieke analisten er hard getwijfeld wordt over het realiteitsgehalte van zo’n twee-statenoplossing. Er heerst, en niet onterecht angst voor de opkomst van een terroristische schurkenstaat zoals Iran. Bovendien zijn er wetenschappelijk bezien vraagtekens te plaatsen vanuit volkenkundig en historisch perspectief. Talloze archeologische vondsten tonen aan dat waar de Palestijnen zich nu bevinden, er sprake is van oorspronkelijke gronden waar de Joodse bevolking van oudsher ook resideerde en destijds was er nog geen sprake van een (niet en nooit bestaand hebbend ) Palestijns volk. Het recentelijk cancelen van een academische bijeenkomst over het oorspronkelijk Israël in het British Museum in Londen toont het politiek koorddansen aan.

Koos van Houdt continueert en concludeert:

Ten aanzien van de buitenlandse handel en ontwikkelingssamenwerking is de Europese Unie een leidende kracht in de wereld.
Maar er is geen sterke, eenduidig functionerende Europese minister van Buitenlandse zaken. Dus lacht de halve wereld om de geopolitieke onmacht van ons, Europeanen. Veel burgers schamen zich ook daarvoor. Maar eerst moet er een eenduidige oplossing voor de ‘dubbele Patten’ komen.