Leidende foto: Veerboot met EU-logo in de haven van Travemunde, Duitsland

Foto: © Peter-Vincent Schuld

door Koos van Houdt

In Brussel heerst nog de stilte voorafgaand aan een stormachtig najaar. De rust wordt benut door topambtenaren om de komende ‘State of the Union’ op woensdag16 september in het Europees Parlement voor te bereiden. Ursula von der Leyen staat voor een beslissend half jaar in haar tweede zittingsperiode.

Dat het over een nieuwe Europese meerjarenbegroting gaat is wel bekend. Daar is al veel over geschreven en dat zal de komende maanden alleen maar toenemen. Maar er is een ander onderwerp, waarvoor de komende maanden ook fundamentele knopen doorgehakt moeten worden. Er wacht een nieuwe ronde van uitbreiding van de Europese Unie. Bijna niemand binnen de Unie zit daar op te wachten. Maar de Europese topambtenaren in Brussel schrijven op dit moment toch aan voorstellen daarvoor.
Het is niet zo dat de Europese Commissie zelf ergens van overtuigd moet worden. Heel getrouw wordt ieder jaar de stand der dingen opgenomen in uitvoerige jaarrapporten. Vorig najaar schreef de Commissie opnieuw op hoe dat binnen de bestaande afspraken en spelregels zou kunnen. Maar die bestaande kaders roepen steeds meer weerstand op. Niet vanwege hun inhoud. Wel omdat ze leiden tot een slepend proces en voortdurende vertraging. Maar geen veranderingen, zo lang lidstaten dat wel best vonden.

Dit voorjaar nam de Duitse bondskanselier Friedrich Merz het heft in handen. Opmerkelijk, meestal spreekt een Duitse bondskanselier in Europese besluiten het laatste woord. Voorzichtig en met een paar weloverwogen termen. Nu doorbrak de zittende bondskanselier de rustig voortkabbelende gesprekken. Hij maande tot haast. Hij wil vooral dat voor Oekraïne een echte zetel in de Europese Raad ter beschikking komt. Desnoods eerst maar met een soort van gastlidmaatschap. Daarmee werd het proces van uitbreiding onder geopolitieke druk gezet.
Intussen heeft Merz deze beweging ook doorgesproken met zijn Franse collega Macron. De Duits-Franse As sprong opeens weer in beweging na jaren van pruttelende onduidelijkheid. De gedachten van Merz en Macron moeten nu door Ursula von der Leyen in concrete voorstellen voor dagelijks gebruik worden omgezet. Verwacht wordt dat zij daarvoor haar komende State of the Union wil gebruiken. Dan kunnen in december, naar men hoopt, samen met de Europese meerjarenbegroting, in de Europese Raad knopen worden doorgehakt.
Dat belooft niet alleen tot reuring te leiden in de bestuurlijke achterkamertjes in Europees Brussel en Straatsburg. Je kunt ruiken dat de oppositie in de lidstaten tegen veel van wat de Europese Unie gaat voorstellen, weer de messen aan het slijpen is. Immers, dan komen thema’s op tafel als migratie, nieuwe grote veranderingen in het landbouwbeleid en de wijze waarop een nog grotere Europese Unie zich op het wereldtoneel gaat opstellen. Over al die thema’s is veel oppositie te voeren. Al dan niet met imponerende tractoren.

Voorlopig is het nog rustig op dit front. Brieven van de Nederlandse regering getuigen ervan, dat ons land zich na een periode van verzet, toch weer redelijk schaart achter de bewegingen die in Europees Brussel de Commissie voor ogen staan. Maar dat zegt dan weer niets over de manier waarop de bevolking in dit land zich zal opstellen. Al genieten vele Nederlanders intussen van een vakantie in Kroatië, het laatste land dat, terug in 2012 alweer, is toegetreden tot de Unie.
Ooit rond de eeuwwisseling was er ook veel debat over de toenmalige uitbreiding naar het oosten van de Europese Unie. Men was bang dat de tien lidstaten die in 2004 zouden toetreden, daarna veel zand zouden strooien in de besluitvormingsmachine van de Europese Unie. Dan zouden landen die wel waren toegetreden, buurlanden waarmee appeltjes te schillen waren, kunnen tegenhouden.

De scholgolven van 16 jaar Orban in Hongarije, maakte die vrees later concreet. Terwijl Orban bij de laatste verkiezingen letterlijk naar huis werd gestuurd door de Hongaren, is die vrees nog steeds niet weggenomen.

Oekraïne werkt, met alle fouten en gebreken, hard aan het lidmaatschap. Geopolitiek gesproken is deze belangrijke uitbreiding in de nabije toekomst hard nodig, denken de vele vrienden van Oekraïne. Maar de nieuwe premier Hongaarse Petr Magyar houdt nogal wat kaarten tegen de borst. En Moldavië, die vorig najaar beslissende verkiezingen hield, is ook nog lang niet zeker van voldoende Europese vrienden in de Europese Raad.
Het is om deze en veel andere redenen echt spannend wat die topambtenaren in Brussel deze weken voor ons aan het uitbroeden zijn. De Europese Unie zal opnieuw van karakter veranderen. Want zelf zal het zich ook moeten aanpassen. Nog even is het rustig in Brussel maar er zijn grenzen.

De grenzen

Hans Leijtens, onze landgenoot met beroepservaring aan de top van de Koninklijke Marechaussee, heeft een moeilijke klus als directeur-generaal van Frontex. Drie jaar geleden was zijn eerste opdracht om de gevolgen van corruptie en andere wetsovertreding van zijn voorganger te corrigeren.
Op de Nederlandse Publieke Omroep (VPRO) werd in deze maand augustus op vier woensdagavonden de documentaire ‘Poorten van Europa’ uitgezonden. Centrale figuur: Hans Leijtens. Een sterk beeld: Leijtens komt op een morgen van een gewone werkdag op kantoor in Warschau op zijn fiets naar het werk. Hij kleedt zich, zoals zoveel collega’s, om in de fietsenkelder. In de vier afleveringen die drie jaar overzien, gaat Leijtens niet over de schreef. Hij is geslaagd in zijn opdracht orde op zaken te stellen bij Frontex.

De VPRO heeft in zekere zin journalistiek keepersgeluk. De documentaire is natuurlijk van voor de datum, dat op 29 juli kortstondig een gigantisch aantal van rond 70.000 jonge Marokkanen en mensen uit andere landen in Afrika naar de Spaanse exclave Ceuta aan Afrikaanse zijde van de de Straat van Gibraltar kwamen. Terwijl de vragen rond de opvang van deze plotselinge golf van asielzoekers werden geformuleerd, kan via de inhoud van deze documentaire een deel van de antwoorden worden gezocht.

Het viel de laatste weken toch al op. Stevig rechts in de Europese politiek is niet met vakantie. Het gebruikt de periode van zomerslaap voor gewone Europeanen om de inhoud van het nieuwe Europese Migratiepact zoveel mogelijk te ondermijnen. Los van de plotselinge migratiegolf in Ceuta, konden we de afgelopen weken al vaker kennisnemen van aanvallen uit deze hoek op het migratiepact.
Op 29 juli waren de aanvallen uit deze politieke beweging op die nieuwe vluchtelingenstroom en op lidstaat Spanje te snel en te zeer uitgewerkt om geloofwaardig spontaan te zijn. De diplomatieke ruzie die volgde tussen Italië en Spanje, geeft nieuw voer aan deze vooralsnog onbewezen verdenking.

Een derde element in deze strijd: al snel ging het verwijt rond dat Spanje niet volgens de afspraken van het Europese Migratiepact had gehandeld. Te snel en op een verkeerde manier werden grote groepen van de migrantenstroom naar Ceuta teruggestuurd naar Marokko volgens critici.

Hier valt de lelijke term ‘pushbacks’. Hier valt ook de naam Frontex. Want je kunt dan ‘illegaal immigrant’ worden genoemd, je kunt ook illegaal teruggedreven worden naar de plek waarvan je bent gevlucht. Het is in strijd met het Vluchtelingenverdrag van de Verenigde Naties uit 1951. Dat Verdrag dat door strak rechts ‘verouderd’ wordt genoemd. Net zoals in Nederland “rechts” bijvoorbeeld de Raad van State, hoogste nationale rechter in vreemdelingenzaken, ‘verouderd’ noemt.

Zo komen we op de inhoud van de vier documentaires over Frontex van de VPRO. Daarin zien we hoe via ingewikkelde en hoog technologische investeringen op kantoor in Warschau een compleet beeld bestaat over de wijze waarop in de dagelijkse praktijk de lidstaten van de Europese Unie een rommeltje maken van de opvang en het terugsturen van asielmigranten. Frontex ziet alles.
Frontex waarschuwt, geheel volgens de afspraken, lidstaten die over de schreef gaan. Frontex kan vervolgens niets meer, wanneer diezelfde lidstaten gewoon handelen volgens hun eigen angsten en frustraties. Europese afspraken zijn mooi, maar vooral voor al die andere lidstaten.

Italië springt er nog redelijk uit. Veel migranten worden uit de Middellandse Zee gered. Griekenland in de Egeïsche Zee en Polen in de bossen aan de grens met Belarus komen er in dit opzicht minder goed vanaf.

Frontex bouwt aan een personele organisatie voor uiteindelijk 30.000 Europese grenswachten. Zij mogen migranten tegenhouden. Maar ze moeten dat doen op een manier die menswaardig is. We horen het in de documentaire Hans Leijtens tot vervelens toe herhalen. Het helpt voorlopig nog niets. De lidstaten gaan ter plekke hun eigen gang.

Het Europese Migratiepact is niet mislukt. Voor zo’n conclusie is het veel te vroeg na de invoering ervan op 12 juni van dit jaar. Het is ook best mogelijk dat Frontex verder groeit naar een situatie, waarin de lidstaten meer en meer overeenkomstig de Europese afspraken gaan werken. Maar in die Europese afspraken is op de valreep ook veel van de soms toxische cocktail van daadwerkelijk extreem-rechts binnengeslopen waardoor eerlijke nuances vervagen .

Helaas blijft de VPRO-documentaire steken bij het werk van Tineke Strik, lid van het Europees Parlement namens Pro. Zij verzucht zelf al dat het probleem ligt in het Europees Parlement. Lees, dat echts daar intussen aan invloed op het migratiebeleid groeit. Voor Frontex blijft over de recente slogan van het bekende ansichtkaartenmerk Loesje: “Zeggen we steeds asielcrisis als we gastvrijheidscrisis bedoelen”. Maar daarover zijn de meningen zeer sterk verdeeld.