door Koos van Houdt

Leidende foto door Christel Dubos : Geit op het geitenpaadje op het Franse deel van het eiland Sint Maarten, onderdeel van de EU.

De Europese Raad. De rol van dit orgaan wordt gezien als de belangrijkste voor het functioneren van de Europese Unie. Al dan niet terecht. Vorige week bleek hoe kwetsbaar die Europese Raad feitelijk is. Actuele zaken verdrongen een aantal voor de Europese politiek belangrijke agendapunten. Het Europees Parlement blikt woensdagmiddag terug. In Brussel! Ongetwijfeld zal de kritiek luid klinken.
Het is in feite allang niet meer spannend. Maar ooit ontdekte het Europees Parlement de zogenaamde ‘mini-zitting’. Volgens het Europese Verdrag vinden de plenaire zittingen in Straatsburg plaats. Twaalf weken in het kalenderjaar. Tijdens de coronacrisis werd daar soms vanaf geweken. Iedereen accepteerde dat vanwege de nood van die tijden. Maar Frankrijk bleef vasthouden aan Straatsburg als de zetel van het Europees Parlement. Daar wordt niet van afgeweken.

Maar het parlementaire bloed kruipt waar het niet kan gaan. In feite is Brussel de arbeidsplek voor leden en medewerkers. Twaalf weken in het jaar reizen de leden naar Straatsburg. Voor de meeste van hen geen groot probleem. Vroeger was daar nogal veel bezwaar tegen in het Verenigd Koninkrijk. Maar de Britten zijn vertrokken. Nederland streed ook langdurig voor ‘Brussel’ als vaste vergaderplaats. Die strijd lijkt een beetje geluwd. In vele stemmingen bleek er nooit een meerderheid voor.
Logisch, als je er nuchter naar kijkt. Voor leden maakt het niet veel uit als je op maandagmorgen vanuit Athene, Helsinki of Lissabon naar het Europees Parlement reist. Alleen de Nederlanders en de Belgen zijn in het nadeel. Voor hen is Brussel veel gemakkelijker bereikbaar.
Maar er is een compromis. Als de agenda te vol is, dan kan het Europees Parlement het zogenaamde geitenpaadje bewandelen van de ‘mini-zittingen’. In Brussel. Van woensdagmiddag drie uur tot donderdagmiddag rond een uur of één.

Gemiddeld ongeveer zes keer per jaar. Ook deze week weer.
Ongetwijfeld zullen veel woordvoerders woensdagmiddag in hun terugblik op de resultaten van de Europese Raad van vorige week terugblikken op het veto van de Hongaarse premier Victor Orban op de overeengekomen lening van 90 miljard euro aan Oekraïne. Formeel kan Orban en kunnen al zijn collega’s dat gewoon doen. Nederland heeft ook zo punten, waarop soms al heel lang een veto is gelegd. Mede door zo’n Nederlands veto schiet Servië, vanwege de Russische gezindheid van president Alexandar Vucic, al vele jaren niets op met de formeel beleden wens lid te worden van de Europese Unie.

Vergelijking van beide veto’s maakt duidelijk dat het ene veto in politieke zin niet het andere is. Het valt niet echt terug te vinden in de politieke leerboekjes. Maar in de praktijk accepteert iedere lidstaat, dat een andere lidstaat gedurende de onderhandelingen soms een veto legt. Er is dan tijd en ruimte om precies na te gaan, welke zogenaamde ‘vitale belangen’ aan de orde zijn. Er kunnen dan passende compromissen gesloten worden.

Het veto van Victor Orban tegen de Europese lening aan Oekraïne is van een andere orde. Eerder vorige week maakte de Europese Commissie een afspraak met Oekraïne. Ook al zou de schade aan de pijpleiding naar Midden-Europa de verantwoordelijkheid zijn van de Russen, dan nog zouden Oekraïne en de Europese Unie de schade binnen zes weken herstellen.

Typisch een Europees compromis, mede om de feitelijke problemen van Orban te ondervangen. Daarmee verviel elke redelijke grond aan het voortgezette veto van de Hongaarse premier. In zo’n geval geldt, dat wie het veto handhaaft, binnen de club zal worden gekielhaald en gevierendeeld.
Is dat ook aanleiding om het instrument van het veto binnen de Europese Unie nog verder terug te dringen? Het is binnen het Europese Verdrag mogelijk daartoe te besluiten. Wel op basis van unanimiteit! Deze zogenaamde ‘passarelle’ is met vooruitziende blik via het Europese grondwettelijke verdrag in het nu geldende Verdrag van Lissabon terecht gekomen. Maar heel dringend is deze stap niet.

De Europese Unie functioneert beter naar mate het lukt om elkaar echt te overtuigen. De Unie heeft een democratisch karakter. Een opgave is dan om zoveel mogelijk ook naar redelijke of gerechtvaardigde belangen van een minderheid te luisteren. De weg van overeenstemming is in de Unie beter dan de weg van overstemming.
Lukt het dan niet, dan zijn er allerlei methoden in het Verdrag om via zogenaamde ‘kopgroepen’ met minder lidstaten vooruitgang te boeken. In de praktijk is dat ook zichtbaar. De eenheidsmunt ‘euro’ is eigendom van een kopgroep. Ook bij het Verdrag van Schengen is dat het geval. De flexibiliteit is groot. Het ene veto blijkt het andere niet te zijn.